Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών και τάξη: η γεφύρωση του χάσματος ως επείγουσα προτεραιότητα.

Στην ελληνική εκπαιδευτική πραγματικότητα παρατηρείται ένα χρόνιο και βαθύ χάσμα μεταξύ των Αναλυτικών Προγραμμάτων Σπουδών (Α.Π.Σ.) και της πραγματικής εφαρμογής τους στην τάξη. Παρά τις αλλεπάλληλες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις, η απόσταση μεταξύ των προθέσεων της κεντρικής πολιτικής και της καθημερινής διδακτικής πράξης παραμένει. Πώς μπορεί να γεφυρωθεί αυτό το χάσμα; Ποιες είναι οι προϋποθέσεις ώστε το περιεχόμενο και οι στόχοι των Α.Π.Σ. να μετασχηματιστούν σε ουσιαστικό εκπαιδευτικό έργο μέσα στη σχολική τάξη; Αυτά τα ερωτήματα δεν είναι δευτερεύοντα, παρά συνιστούν την πιο κρίσιμη πρόκληση για την εκπαίδευση σήμερα.

Εδώ και δεκαετίες, εμφανίζεται μια ασυνέχεια στην υλοποίησης της εκπαιδευτικής πολιτικής. Κάθε σχολική χρονιά, οι εκπαιδευτικοί καλούνται να υλοποιήσουν σχέδια που είτε δεν ενσωματώνονται οργανικά στην καθημερινότητα της τάξης, είτε δεν συνδέονται ουσιαστικά με τα ίδια τα Α.Π.Σ. Κι έτσι, η εκπαιδευτική διαδικασία κινείται σε δύο επίπεδα, σχεδόν ως δύο παράλληλα σύμπαντα: από τη μία η θεωρία των κειμένων και των οδηγών και από την άλλη η καθημερινή πρακτική ενός δασκάλου ή καθηγητή που από ανάγκη αυτοσχεδιάζει για να ανταποκριθεί στην τάξη του.

Η σχεδίαση νέων προγραμμάτων σπουδών είναι μεν σημαντική, αλλά για να έχει ουσιαστικό νόημα θα πρέπει να συνοδεύεται, ως πρώτη μάλιστα προτεραιότητα, με τη σύζευξη της θεωρίας με την πράξη. Χρειαζόμαστε έναν εκπαιδευτικό «συντονισμό», όπως ορίζει η Φυσική: εκεί όπου η ταλάντωση, δηλαδή το παιδαγωγικό αποτέλεσμα, θα είναι μέγιστο.

Η σύζευξη θεωρίας και πράξης μπορεί να επιτευχθεί με πολλαπλές, συντονισμένες παρεμβάσεις. Πρώτα και κύρια, μέσω της δημιουργίας κοινοτήτων πρακτικής, όπου εκπαιδευτικοί συνεργάζονται συστηματικά, σχεδιάζουν από κοινού μαθήματα, τα εφαρμόζουν στην πράξη και τα επανεξετάζουν με βάση την εμπειρία της τάξης. Παράλληλα, είναι αναγκαία η διαρκής επαγγελματική ανάπτυξη: όχι μεμονωμένα σεμινάρια, αλλά στοχευμένη επιμόρφωση που ανταποκρίνεται στις ανάγκες των εν ενεργεία εκπαιδευτικών και συνοδεύεται από καθοδήγηση σε επίπεδο σχολικής μονάδας. Επίσης, η διδασκαλία και η αξιολόγηση χρειάζεται να επαναπροσδιοριστούν ώστε να ευθυγραμμίζονται ουσιαστικά με τις απαιτήσεις των Α.Π.Σ., όχι μόνο ως προς το γνωστικό περιεχόμενο, αλλά και ως προς τις δεξιότητες, τις στάσεις και τις μαθησιακές διαδικασίες που αυτά προτείνουν. 

Εξίσου σημαντική είναι η ενσωμάτωση όλων των παιδαγωγικών δραστηριοτήτων, στο πλαίσιο των Α.Π.Σ., ώστε να μην λειτουργούν ως αποκομμένες ή προσχηματικές πρωτοβουλίες. Επιπλέον, απαιτείται εξορθολογισμός των απαιτήσεων των προγραμμάτων σπουδών, λαμβάνοντας υπόψη τη χρονική πίεση της διδακτικής διαδικασίας. Η δυνατότητα επιλογής συγκεκριμένων ενοτήτων από τον εκπαιδευτικό να τις διδάξει όπως ορίζουν τα Α.Π.Σ., στο πλαίσιο μιας οργανωμένης ευελιξίας, θα μπορούσε να καταστήσει την εφαρμογή τους πιο ρεαλιστική και αποτελεσματική. Τέλος, κρίσιμος είναι ο ρόλος των τοπικών ή περιφερειακών εκπαιδευτικών φορέων, οι οποίοι μπορούν να λειτουργήσουν ως γέφυρα ανάμεσα στις κατευθύνσεις του Υπουργείου, τα προγράμματα σπουδών και τις πραγματικές ανάγκες των σχολικών μονάδων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τέτοιες πρακτικές δεν αποτελούν καινοφανείς ιδέες. Σε διεθνές επίπεδο εφαρμόζονται ήδη με επιτυχία μοντέλα όπως η συνεργατική επαγγελματική μάθηση των εκπαιδευτικών, η συνεχής και στοχευμένη επιμόρφωση, καθώς και η ενίσχυση της σχολικής αυτονομίας. Δεν χρειάζεται λοιπόν να εφεύρουμε ξανά τον τροχό, αλλά να αξιοποιήσουμε τις διεθνείς εμπειρίες με τρόπο που να ταιριάζει στη δική μας εκπαιδευτική πραγματικότητα.

Αν δεν γεφυρώσουμε το χάσμα μεταξύ Α.Π.Σ. και διδακτικής πρακτικής, κινδυνεύουμε να παραμείνουμε σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα διπλής και εικονικής πραγματικότητας. Τα θεωρητικά εργαλεία θα συνεχίσουν να μη φτάνουν ποτέ στα χέρια των εκπαιδευτικών, με αποτέλεσμα οι φιλότιμες πρακτικές τους να μην οδηγούν στα βέλτιστα αποτελέσματα. Η πρόκληση είναι μεγάλη, όπως και η ευκαιρία να δώσουμε ουσία εκεί που σήμερα υπάρχει μόνο τύπος. Και αυτό δεν είναι μόνο πολιτικό, διοικητικό ή τεχνικό ζήτημα. Είναι βαθιά παιδαγωγικό.