Διδάσκοντας Φυσικές Επιστήμες στον καιρό της A.I.

2. Mobile learning: όταν η μάθηση ξεπερνά τα όρια της τάξης

(σειρά: Διδακτικές μέθοδοι και ανάπτυξη δεξιοτήτων #methods_skills)

Η συζήτηση για την αξιοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών στην εκπαίδευση δεν είναι καινούργια. Εκείνο όμως που έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι η μάθηση με αξιοποίηση φορητών ψηφιακών συσκευών, το γνωστό mobile learning (m-Learning). Δεν πρόκειται απλώς για τη χρήση ενός tablet ή μιας άλλης φορητής συσκευής μέσα στο μάθημα. Πρόκειται για μια διαφορετική παιδαγωγική λογική, που μετατοπίζει τη μάθηση από το σταθερό και προκαθορισμένο περιβάλλον της τάξης σε ένα πιο ευέλικτο, δυναμικό και μαθητοκεντρικό πλαίσιο.

Η διεθνής βιβλιογραφία δείχνει ότι η αξιοποίηση φορητών ψηφιακών συσκευών μπορεί να ενισχύσει τη μαθησιακή διαδικασία, να υποστηρίξει την ενεργό εμπλοκή των μαθητών και να συμβάλει στην ανάπτυξη κινήτρων, συνεργασίας και δημιουργικότητας (Mandal, 2019· Prasongsap et al., 2020). Σε σχέση με έναν σταθερό υπολογιστή, οι φορητές συσκευές προσφέρουν ένα επιπλέον πλεονέκτημα: άμεση πρόσβαση σε πληροφορίες, εργαλεία δημιουργίας και δυνατότητες επικοινωνίας, οποιαδήποτε στιγμή και σχεδόν οπουδήποτε (Xie et al., 2018).

Τι είναι το mobile learning;

Το mobile learning δεν ορίζεται μόνο από τη συσκευή. Δεν είναι δηλαδή «μάθηση με κινητό» ή «μάθηση με tablet» με μια στενή τεχνική έννοια. Η Crompton (2013) το περιγράφει ως μάθηση που πραγματοποιείται σε πολλαπλά πλαίσια, μέσα από κοινωνικές αλληλεπιδράσεις και περιεχόμενο, με τη χρήση προσωπικών ηλεκτρονικών συσκευών. Αντίστοιχα, η UNESCO (2013) τονίζει ότι πρόκειται για αξιοποίηση της φορητής τεχνολογίας, σε συνδυασμό με άλλες μορφές ΤΠΕ, με σκοπό τη διευκόλυνση της μάθησης χωρίς χρονικούς και χωρικούς περιορισμούς.

Με άλλα λόγια, το mobile learning συνδέεται με μια πολύ σημαντική ιδέα: η μάθηση δεν περιορίζεται πια αποκλειστικά στον χώρο και τον χρόνο του σχολείου. Μπορεί να συνεχιστεί σε διαφορετικά περιβάλλοντα, να συνδεθεί με την καθημερινότητα του μαθητή και να υποστηριχθεί από εργαλεία που ο ίδιος χρησιμοποιεί με φυσικότητα.

Δεν αρκεί η συσκευή – χρειάζεται παιδαγωγικό πλαίσιο

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον σημείο είναι ότι το mobile learning είναι πολύ πιο σύνθετο από όσο φαίνεται αρχικά. Οι Laouris και Eteocleous (2009) έδειξαν ότι εξαρτάται από πολλούς παράγοντες: τον χρόνο, τον χώρο, το μαθησιακό περιβάλλον, το περιεχόμενο, τις τεχνολογικές υποδομές, τα νοητικά χαρακτηριστικά του μαθητή και φυσικά τη διδακτική μέθοδο. Αυτό σημαίνει ότι η απλή παρουσία μιας φορητής συσκευής δεν εγγυάται από μόνη της καλύτερη μάθηση.

Στην πραγματικότητα, το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι «αν χρησιμοποιούνται φορητές συσκευές», αλλά πώς, γιατί και σε ποιο παιδαγωγικό σχέδιο εντάσσονται.

Αυτή η παρατήρηση έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή, όπως σημειώνει ο Grand (2019), ο όρος mobile learning έχει χρησιμοποιηθεί πολλές φορές ασαφώς στη βιβλιογραφία. Συχνά περιγράφεται άλλοτε ως μορφή e-learning, άλλοτε ως αξιοποίηση φορητών συσκευών, άλλοτε ως τεχνολογικά διαμεσολαβημένη αλληλεπίδραση και άλλοτε ως μια «νομαδική» μορφή μάθησης που μπορεί να συμβεί παντού. Η ασάφεια αυτή δείχνει ότι το mobile learning δεν είναι απλώς τεχνολογικό φαινόμενο, αλλά και θεωρητικό και παιδαγωγικό πεδίο.

Πέμπτον, η ενίσχυση της αλληλεπίδρασης και της συνεργασίας. Οι φορητές συσκευές διευκολύνουν την επικοινωνία μεταξύ μαθητών και εκπαιδευτικών, τόσο σύγχρονα όσο και ασύγχρονα, και ευνοούν την ομαδική εργασία.

Τα βασικά χαρακτηριστικά του

Αν έπρεπε να συγκρατήσουμε τα πιο ουσιαστικά χαρακτηριστικά του mobile learning, θα ξεχώριζαν τα εξής:

Πρώτον, η φορητότητα. Τα εργαλεία μάθησης είναι μικρά, ελαφριά και διαθέσιμα στον μαθητή σε διαφορετικά περιβάλλοντα.

Δεύτερον, η πανταχού παρουσία της μάθησης. Η μάθηση μπορεί να συνεχιστεί στην τάξη, στο σπίτι, στη μετακίνηση, ακόμη και σε αυθεντικά περιβάλλοντα έξω από το σχολείο.

Τρίτον, η εξατομίκευση. Ο μαθητής μπορεί να έχει πρόσβαση σε υλικό, πληροφορίες και δραστηριότητες με πιο προσωπικό και προσαρμοσμένο τρόπο.

Τέταρτον, η απρόσκοπτη σύνδεση τυπικής και άτυπης μάθησης. Το σχολικό μάθημα δεν μένει αποκομμένο από τις εμπειρίες της καθημερινής ζωής, αλλά μπορεί να συνδεθεί μαζί τους με πιο φυσικό τρόπο (Wong, 2015).

Γιατί έχει ιδιαίτερη αξία στη διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών;

Στις Φυσικές Επιστήμες, το mobile learning αποκτά ξεχωριστή σημασία, επειδή μπορεί να συνδεθεί με ενεργητικές και διερευνητικές μορφές μάθησης. Οι φορητές συσκευές δεν είναι μόνο μέσα πρόσβασης σε πληροφορίες. Μπορούν να λειτουργήσουν ως εργαλεία παρατήρησης, συλλογής δεδομένων, επικοινωνίας, τεκμηρίωσης και αναστοχασμού. Με αυτόν τον τρόπο, υποστηρίζουν μια πιο αυθεντική και πιο συμμετοχική μαθησιακή εμπειρία.

Η βιβλιογραφία επισημαίνει ότι η φορητή τεχνολογία μπορεί να υποστηρίξει μαθητοκεντρικές και διερευνητικές προσεγγίσεις, να ενισχύσει την κριτική σκέψη, να βελτιώσει την επικοινωνία μεταξύ των μαθητών και να αυξήσει τα κίνητρά τους (Baydas et al., 2018· Sharples et al., 2009· Prasongsap et al., 2020).

Και ίσως εδώ βρίσκεται η μεγαλύτερη παιδαγωγική της αξία: στο ότι μπορεί να φέρει τη μάθηση πιο κοντά στον πραγματικό κόσμο. Ο μαθητής δεν μαθαίνει μόνο «για το σχολείο», αλλά μπορεί να μαθαίνει με αφορμή πραγματικές καταστάσεις, αυθεντικά δεδομένα και εμπειρίες που ξεπερνούν το στενό πλαίσιο της αίθουσας.

Συχνά λάθη στην αξιοποίηση του mobile learning

Παρά τις δυνατότητές του, το mobile learning δεν αποδίδει πάντα όπως θα θέλαμε. Και ο λόγος συνήθως δεν είναι η τεχνολογία, αλλά ο τρόπος με τον οποίο εντάσσεται διδακτικά.

1. Ταυτίζεται με την απλή χρήση συσκευής

Ένα πολύ συχνό λάθος είναι να θεωρείται ότι επειδή χρησιμοποιήθηκε ένα tablet ή μια άλλη φορητή συσκευή, εφαρμόστηκε και mobile learning. Όμως η χρήση μιας συσκευής για προβολή αρχείων ή για μια απλή αναζήτηση πληροφοριών δεν αρκεί από μόνη της.

Καλή πρακτική: η συσκευή να εντάσσεται σε δραστηριότητες που αξιοποιούν τη φορητότητα, την αλληλεπίδραση, τη σύνδεση με αυθεντικά περιβάλλοντα και τη μαθητική αυτενέργεια.

2. Η τεχνολογία προηγείται του διδακτικού στόχου

Μερικές φορές σχεδιάζεται πρώτα η «ψηφιακή δραστηριότητα» και μετά αναζητείται τι θα μάθουν οι μαθητές. Τότε η τεχνολογία γίνεται αυτοσκοπός.

Καλή πρακτική: πρώτα ξεκαθαρίζουμε ποιο είναι το μαθησιακό ζητούμενο και στη συνέχεια αποφασίζουμε αν και πώς η φορητή τεχνολογία το υπηρετεί ουσιαστικά.

3. Παραβλέπεται η σύνδεση με το πλαίσιο ζωής του μαθητή

Το mobile learning έχει αξία ακριβώς επειδή μπορεί να ενώσει το σχολικό μάθημα με την καθημερινότητα. Όταν όμως χρησιμοποιείται με τρόπο αποκομμένο από εμπειρίες, τόπους, καταστάσεις και αυθεντικά προβλήματα, χάνει ένα μεγάλο μέρος της δυναμικής του.

Καλή πρακτική: σχεδιασμός δραστηριοτήτων που συνδέονται με το περιβάλλον του μαθητή, την παρατήρηση πραγματικών φαινομένων, την καταγραφή δεδομένων από τον κόσμο γύρω του ή τη συνέχιση της μάθησης εκτός τάξης.

4. Η συνεργασία μένει στο περιθώριο

Παρότι οι φορητές συσκευές προσφέρουν μεγάλες δυνατότητες επικοινωνίας, στην πράξη συχνά οδηγούν σε ατομική και σιωπηλή ενασχόληση, χωρίς ουσιαστική αλληλεπίδραση.

Καλή πρακτική: οι δραστηριότητες να οργανώνονται έτσι ώστε να απαιτούν συζήτηση, ανταλλαγή ιδεών, από κοινού λήψη αποφάσεων και παραγωγή κοινού αποτελέσματος.

5. Αγνοούνται οι παιδαγωγικές και οργανωτικές προϋποθέσεις

Το mobile learning προϋποθέτει σαφείς ρόλους, καλά οργανωμένη ροή δραστηριοτήτων, κατάλληλο ψηφιακό υλικό και παιδαγωγική διαχείριση. Χωρίς αυτά, εύκολα δημιουργείται διάχυση προσοχής ή αποσπασματική συμμετοχή.

Καλή πρακτική: σαφείς οδηγίες, περιορισμένος αριθμός εργαλείων, καλά σχεδιασμένα βήματα και σταθερή σύνδεση της τεχνολογίας με τον διδακτικό στόχο.

Τι φαίνεται να λειτουργεί καλύτερα στην πράξη

Από παιδαγωγική σκοπιά, οι πιο ουσιαστικές εφαρμογές του mobile learning φαίνεται να έχουν ορισμένα κοινά χαρακτηριστικά.

Πρώτον, υποστηρίζουν ενεργητική μάθηση και όχι απλή κατανάλωση περιεχομένου. Οι μαθητές καταγράφουν, διερευνούν, συγκρίνουν, δημιουργούν και αναστοχάζονται.

Δεύτερον, εντάσσονται σε σαφές διδακτικό σενάριο. Δεν εμφανίζονται ως πρόχειρη ψηφιακή προσθήκη, αλλά ως οργανικό μέρος της μαθησιακής διαδικασίας.

Τρίτον, αξιοποιούν την ευελιξία του χώρου και του χρόνου. Δηλαδή δεν περιορίζουν τη μάθηση μόνο στην ώρα της τάξης, αλλά επιτρέπουν συνέχιση, εμπλουτισμό ή τεκμηρίωση και σε άλλα περιβάλλοντα.

Τέταρτον, καλλιεργούν επικοινωνία, συνεργασία και αναστοχασμό. Η συσκευή δεν λειτουργεί απομονωτικά, αλλά ως μέσο σύνδεσης των μαθητών με το αντικείμενο, με τους συμμαθητές τους και με τη μαθησιακή διαδικασία.

Πέμπτον, συνδέονται με μαθητοκεντρικές και διερευνητικές προσεγγίσεις, ιδιαίτερα στις Φυσικές Επιστήμες, όπου η παρατήρηση, η τεκμηρίωση και η ερμηνεία μπορούν να αποκτήσουν πιο αυθεντικό χαρακτήρα.

Ο ρόλος της Τεχνητής Νοημοσύνης στο mobile learning

Η συζήτηση για το mobile learning αποκτά σήμερα μια νέα διάσταση, καθώς οι φορητές ψηφιακές συσκευές συνδέονται όλο και περισσότερο με εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης. Η Α.Ι. μπορεί να ενισχύσει τη μαθησιακή εμπειρία, προσφέροντας άμεση ανατροφοδότηση, υποστήριξη στην αναζήτηση και οργάνωση πληροφοριών, προσαρμογή του υλικού στις ανάγκες του μαθητή και ευκαιρίες για πιο εξατομικευμένη μάθηση.

Στο πλαίσιο των Φυσικών Επιστημών, η Α.Ι. μπορεί να αξιοποιηθεί υποστηρικτικά σε δραστηριότητες διερεύνησης, για παράδειγμα βοηθώντας τους μαθητές να διατυπώνουν ερωτήματα, να οργανώνουν δεδομένα, να συγκρίνουν εναλλακτικές ερμηνείες ή να αναστοχάζονται πάνω στα συμπεράσματά τους. Ωστόσο, όπως και στο ίδιο το mobile learning, η παιδαγωγική αξία δεν βρίσκεται στο εργαλείο καθαυτό, αλλά στον τρόπο με τον οποίο εντάσσεται στη διδακτική διαδικασία. Η Α.Ι. έχει νόημα όταν λειτουργεί ως μέσο ενίσχυσης της σκέψης, της διερεύνησης και της μαθητικής αυτενέργειας, και όχι ως έτοιμος μηχανισμός παραγωγής απαντήσεων.

Συμπέρασμα

Ίσως, τελικά, το πιο σημαντικό στοιχείο του mobile learning να είναι ότι μας αναγκάζει να ξανασκεφτούμε τι σημαίνει «μαθαίνω». Η μάθηση δεν είναι πλέον μόνο μια διαδικασία μετάδοσης γνώσης σε έναν σταθερό χώρο. Μπορεί να είναι κινητική, διάχυτη, συνεργατική, εξατομικευμένη και άμεσα συνδεδεμένη με τον πραγματικό κόσμο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν το σχολείο θα μπορέσει να τις εντάξει με παιδαγωγικό νόημα, έτσι ώστε να υπηρετούν όχι απλώς την τεχνολογική ανανέωση, αλλά μια βαθύτερη αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη διδασκαλία και τη μάθηση. Στο mobile learning δεν αρκεί να είναι η συσκευή φορητή. Xρειάζεται και η παιδαγωγική σκέψη να γίνει πιο ευέλικτη, πιο ανοιχτή και πιο ουσιαστική.

Πηγή

Κουσλόγλου, Εμμανουήλ Α. (2024). Διερευνητική μάθηση στη Φυσική με τη χρήση ψηφιακών φορητών συσκευών. Διδακτορική διατριβή, Τμήμα Φυσικής, Σχολή Θετικών Επιστημών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/57079

Ενδεικτικές αναφορές

Baydas, O., & Yilmaz, R. M. (2018). Pre‐service teachers’ intention to adopt mobile learning: A motivational model. British Journal of Educational Technology, 49(1), 137-152. https://doi.org/10.1111/bjet.12521

Crompton, H. (2013). A historical overview of m-learning: Toward learner-centered education. In Handbook of mobile learning (pp. 3-14). Routledge.

Mandal, S. K. (2019). ICT embedded Science Education. Journal of Education and Development, 9(17), 573-578.

Prasongsap, B., Khaokhajorn, W., & Srisawasdi, N. (2020). Mobile learning in informal science education: A systematic review from 2010 to 2019. ICCE 2020 - 28th International Conference on Computers in Education, Proceedings, 2, 425–431

UNESCO 2013. Policy guidelines for mobile learning. UNESCO, Paris. Ανακτήθηκε στις 16 Ιανουαρίου 2014 από τη διεύθυνση http://unesdoc.unesco.org/images/0021/002196/219641e.pdf

Xie, J., Basham, J. D., Marino, M. T., & Rice, M. F. (2018). Reviewing Research on Mobile Learning in K–12 Educational Settings: Implications for Students With Disabilities. Journal of Special Education Technology, 33(1), 27–39. https://doi.org/10.1177/0162643417732292

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου